PDA

View Full Version : Nguyên nhân nào dẫn đến việc hình thành nhà nước chuyên chế phương Đông cổ đại?



Highwing
30-09-2010, 14:44
Em có 1 thắc mắc là tại sao các nền văn minh cổ đại phương Đông, được hình thành rất sớm nhưng đều có 1 điểm chung là từ khi xuất hiện nhà nước thì luôn mang hình thức chuyên chế, từ Ai Cập, Lưỡng Hà cho đến Trung Hoa cổ?

Những điều kiện tự nhiên, kinh tế, xã hội, tư tưởng nào đã dẫn đến đặc điểm trên của các quốc gia phương Đông cổ đại?

Rất mong các anh và các bác có thể góp ý giúp! Cám ơn.

macay3
30-09-2010, 15:02
chuyên chế là gì ?

ko có hình thức nhà nước nào mang tên chuyên chế, chỉ có hình thức nhà nước chiếm hữu nô lệ, quân chủ, phong kiến,...

Highwing
30-09-2010, 15:28
Ồ xin lỗi bác về mảng từ ngữ em sử dụng không được chính xác lắm, ý em muốn hỏi là tại sao ở các quốc gia PĐ cổ thì tổ chức nhà nước thường mang tính chuyên chế.

Không biết như thế đã được chưa ạ?

macay3
30-09-2010, 15:49
- chuyên chế theo đinh nghĩa của Mác về nhà nước là một phần chức năng của nhà nước, nói lên năng lực thống lãnh xã hội của Nhà nước.

- Nhà nước phát triền từ NN công xã thị tộc--> NN chiếm hữu nô lệ-->NN quân chủ phong kiến--> NN tư bản/cộng sản

trong các hình thức phát triển của Nhà nước ta thấy định nghĩa của Mác là đúng, trong đó chuyên chế dc hiểu như bản chất của Nhà nước và ko phải là một hình thức của nhà nước.

wiwi
30-09-2010, 16:55
Hị hị, khoa học chính trị hiện đại thì bảo rằng chuyên chế vs cộng hòa là 2 cấu trúc quyền lực nhà nước. Nó không phải hình thức nhà nước (liên bang vs thống nhất), cũng không phải là phương thức sử dụng quyền lực nhà nước (dân chủ vs phi dân chủ). Lại càng không phải chế độ kinh tế xã hội (chiếm nô vs phong kiến)

Quay lại câu hỏi của bạn, cái này thì hình như có trong sách giáo khoa về lý luận nhà nước (Theory of the state). Cái này thực ra không phải "đặc sản" của phương Đông mà là một tính chất chung của xã hội loài người. Đó là luôn cần một hoặc một nhóm nhỏ người lãnh đạo. Ban đầu trong xã hội nguyên thủy thì đó là những người cao tuổi, những thợ săn tài ba, những thầy cúng tế, v.v. dần dà nó phát triển lên và đưa đến hệ thống quản lý chuyên chế. Không chỉ phương Đông mà ngay các thành bang Hy Lạp cũng có nhiều thành bang có "vua", La Mã sơ khai cũng có "vua" (2 anh em con trai của sói).

Chẳng qua dần dà mô hình chuyên chế của phương Tây bị lật đổ bởi mô hình cộng hòa. Còn lý do thì có thể phỏng đoán rằng nó có liên quan đến điều kiện kinh tế và một số yếu tố lịch sử đặc thù. Ở Hy - La thì kinh tế mạnh về thương mại. Hoạt động này quan trọng là quan hệ giữa cá nhân với nhau, ít chịu ảnh hưởng nhiều của thiên nhiên nên các cá nhân được tự do phát triển, không phải "hợp quần". Ai nấy tự buôn bán, không cần phải cử ra lãnh đạo chung. Dần dà nhiều người giàu có, có tiếng nói trong xã hội, họ hình thành tầng lớp quý tộc chủ nô cai trị và bắt đầu làm suy yếu quyền lực của các "vua". Thế nên "vua" vẫn tồn tại ở các thành bang Hy Lạp, ở cả La Mã, cả thành bang Athen, thành bang dân chủ chủ nô nổi tiếng, nhưng thực quyền đa phần nằm trong tay nghị viện (kể cả nền dân chủ chủ nô lạc hậu như Sparta).

Ở phương Đông thì khác. Do kinh tế nông nghiệp, phải chống chọi với thiên nhiên khắc nghiệt, cần nhiều sức người hợp lại để trị thủy nên trong cuộc chiến này, họ phải duy trì người lãnh đạo. Không phải ngẫu nhiên mà truyền thuyết Trung Hoa kể lại là Hạ Vũ được Ngu Thuấn truyền ngôi vua là nhờ công trị thủy. Sơn Tinh ở Việt Nam cũng có công trị thủy nên được vợ (:p). Do đó, chẳng mấy chốc những cá nhân lãnh đạo này vươn lên nắm quyền hành và lãnh đạo nhân dân. Thế nhưng cái sự cai trị này ko dễ dàng đâu. Nông nghiệp phát triển thì được xưng là minh quân, chứ mất mùa, đói kém cái là "quét lá đa" ngay :D Để ý khởi nghĩa nông dân ở VN, TQ đều liên quan đến "sưu", "thuế", "đói kém", v.v. là vậy :D

Nói thế chứ sau này phương Tây cũng quay lại mô hình chuyên chế đấy chứ, đỉnh cao là đêm trường trung cổ và đầu thời phục hưng (hình thành các đế quốc thống nhất như Anh, Pháp, Áo-Hung, v.v.). Lúc đó kinh tế thay đổi nên chế độ thay đổi theo :D

SeaBoy
30-09-2010, 17:19
ý của bạn ấy là hỏi đến thể chế xã hội Phong Kiến với kiểu hình Quân chủ chuyên chế.

đầu tiên cũng nên làm rõ. các nhà nước đầu tiên của nhân loại hình thành ở thưở ban đầu đa số tập trung ở lưu vực các con sông lớn. với điều kiện thổ nhưỡng mềm, xốp dễ cày cấy, có sẵn nước để tưới tiêu.
như nền văn Minh Lưỡng hà thành lập ở lưu vực sông Tigris và Euphrates, nền văn minh Ai cập trên bờ sông Nile, Trung Quốc trên một nhánh sông của sông Hoàng Hà, Ấn độ trên lưu vực sông Indus và Gange.

những vùng đất này không đòi hỏi phải có dụng cụ đồng, hay sắt gì cả, chỉ cần gỗ, đá gì cũng đã có thể cày cấy, trồng trọt. cho nên nền văn minh ở những nơi này phát triển rất sớm.
sau đó khi các nền văn minh này cường thịnh lên họ từng bước khám phá ra Đồng, Sắt thì càng nâng cao khả năng canh tác. và các dân tộc khác học tập họ chuyển từ đời sống du mục, săn bắn, hái lượm sang định cư tại những vùng khó khăn hơn, như vùng vùng đồi núi Hy Lạp, vùng đất của La mã, Aztec Olmec....

vì họ vốn là những dân làm nông nghiệp trồng trọt, nên họ phải có tính chất phụ thuộc vào đất đai, nguồn nước, và giống cây. việc trồng trọt từ tự mò mẫm dần dần phải chuyển sang phân công lao động, ai làm gì, làm lúc nào, rồi cần Lịch để biết trồng( xuất hiện những người nghiên cứu thời gian). do sống gần bờ sông nên công tác trị thủy cũng là một công tác bức thiết, họ cần một tổ chức, với những người lãnh đạo độc tài để làm tốt công tác này, đồng thời với việc họ phải tổ chức để chống cự lại sự hung hãn cướp bóc của các nhóm du mục, bảo vệ thành quả lao động của họ, nên nhà lãnh đạo của họ phải là một người khôn ngoan về đánh nhau.
chính hai lý do này khiến những người lãnh đạo ở những nhà nước này đều mang tính chất độc tài- quân sự.

tất nhiên ban đầu họ cũng chưa thần tượng gì ông vua cả, với Người Ai cập- ông vua , Pharaoh chỉ là kẻ sống trong ngôi nhà lớn.
với thực lực ngày càng lớn mạnh của dân chúng và quân đội dưới quyền kiểm soát của các ông lãnh đạo này, họ phát hiện ra rằng con người luôn có một nỗi sợ hãi mơ hồ trước những điều họ không biết, không nắm bắt được. nên các ông vua này càng lợi dụng việc này để làm luôn lãnh tụ tinh thần, tôn giáo. và cũng như đưa con em, dòng họ của mình nắm các chức vụ quan trọng nhất trong bộ máy.
nên dễ dàng hình thành chế độ chuyên chế này.

người hy lạp- La mã do việc đất đai của họ nhỏ hẹp trồng trọt không đủ để cung cấp nhu cầu nên họ bắt buộc phải buôn bán, phải cướp nô lệ để thỏa mãn nhu cầu của mình, và cũng như phải có nô lệ để có thể tham gia thực hiện các công việc cải tạo tại các vùng khó khăn đồi núi nhiều- đá sỏi nhiều, các mỏ sắt , đồng, đá, cây gỗ để làm các dụng cụ lao động,, nhà cửa. công việc này nặng nhọc hơn rất nhiều so với dân ở đồng bằng châu thổ các dòng sông.
và bản chất họ có nhiều người khác nhau trong các công đoạn khác nhau của việc phân công lao động, mà nó đều quan trọng như nhau. khả năng tài chính, mức độ quan trọng như nhau đã dẫn đến thể chế dân chủ.

Highwing
30-09-2010, 18:02
Rất cám ơn 2 bác wiwi và Seaboy đã trả lời câu hỏi của em một cách chi tiết và dễ hiểu như vậy!

Thực tế câu hỏi trên đây là do giáo viên môn Lịch sử Thế giới đặt ra cho cả lớp, mà do mới làm quen với cách học ở bậc Đại học nên em chưa thể trả lời 1 cách hệ thống và khoa học cho lắm. Cho nên em muốn tham khảo bằng cách đặt câu hỏi ở diễn đàn ta.

Ở đoạn này:

Hị hị, khoa học chính trị hiện đại thì bảo rằng chuyên chế vs cộng hòa là 2 cấu trúc quyền lực nhà nước. Nó không phải hình thức nhà nước (liên bang vs thống nhất), cũng không phải là phương thức sử dụng quyền lực nhà nước (dân chủ vs phi dân chủ). Lại càng không phải chế độ kinh tế xã hội (chiếm nô vs phong kiến)
Thì hiện giờ trình độ của em vẫn chưa phân biệt được hết các khái niệm!


Quay lại câu hỏi của bạn, cái này thì hình như có trong sách giáo khoa về lý luận nhà nước (Theory of the state). Cái này thực ra không phải "đặc sản" của phương Đông mà là một tính chất chung của xã hội loài người. Đó là luôn cần một hoặc một nhóm nhỏ người lãnh đạo. Ban đầu trong xã hội nguyên thủy thì đó là những người cao tuổi, những thợ săn tài ba, những thầy cúng tế, v.v. dần dà nó phát triển lên và đưa đến hệ thống quản lý chuyên chế. Không chỉ phương Đông mà ngay các thành bang Hy Lạp cũng có nhiều thành bang có "vua", La Mã sơ khai cũng có "vua" (2 anh em con trai của sói).
Thực ra em cũng ý thức được chuyện này, nhưng có lẽ em chưa đặt câu hỏi sát lắm, em chỉ thắc mắc về các nền văn minh cổ, với 4 đại diện phương Đông và Hi-La của phương Tây. Còn lại thì các giải thích của bác theo em rất hợp lí. :D

Atula
30-09-2010, 23:47
Có phải y câu hỏi của bạn là "điều kiện dẫn đến sự ra đời của nhà nước quân chủ chuyên chế trung ương tập quyền kiểu phương Đông?" ???

Phương Đông cổ đại (Ai Cập, Trung Quốc, Lưỡng Hà, Ấn Độ) có sự khác biệt với các quốc gia chiếm hữu nô lệ phương Tây:

- Nhà nước ra đời khi sức sản xuất thấp (cuối thời đại đồ đá mới -> đồ đồng), nên không cho phép chế độ CHNL phát triển tới mức thành thục, đạt tới đỉnh cao trước khi bước sang 1 chế độ xã hội mới: phong kiến.

- Sự dai dẳng của xã hội nông thôn (công xã láng giềng), những tàn tích của chế độ công xã thị tộc nguyên thủy, và đặc biệt là ở phương Đông hầu như không có sự tồn tại của chế độ tư hữu ruộng đất.

- Chế độ nô lệ kém phát triển, sự tồn tại của chế độ nô lệ kiểu gia trưởng, cùng kiểu hình thức bóc lột kiểu gia trưởng => lực lượng sản xuất chủ yếu ở phương Đông là nông dân công xã.

Chính từ những đặc điểm đó mà xuất hiện hình thức nhà nước quân chủ chuyên chế trung ương tập quyền (quyền lực tập trung vào tay vua, vua được thần thánh hóa, có quyền vô hạn, nắm tối cao về thần quyền và vương quyền, về ruộng đất và thần dân. Dưới vua là hệ thống quan lại từ trung ương đến địa phương).

Vậy thì điều kiện và cơ sở nào để hình thành?

- Công tác thủy lợi: hai bác wiwi và Sea boy nói rất kỹ rồi.

- Yêu cầu chống ngoại xâm:
+ Ở ven các con sông lớn có rất nhiều những nước nhỏ, khi kinh tế phát triển thì muốn mở rộng lãnh thổ => chiến tranh xâm lược.
+ Giai cấp xuất hiện khá sớm (khoảng IV - III TCN) với 2 giai cấp đối kháng: thống trị (vua, quan, quý tộc) >< bị trị (nô lệ, nông dân công xã) => bất công trong xã hội => đấu tranh => đàn áp.

(Cứ nhìn vào chức năng của bộ máy nhà nước CCTWTQ là rõ ah:
- Cơ quan tài chính: lo thu thuế,...
- Bộ phận chăm lo các công trình công cộng: thủy lợi, xây dựng các lâu đài, cung điện,...
- Bộ phận chiến tranh: chống lại sự phản kháng của nhân dân trong nước, bành chướng mở rộng xâm lược đất đai,...)